Eqalugaq ilungersunartorsiortoq: Nunatsinnut uumasoqarneranullu nutaarsiassatsialaanngilaq

Eqalukkat – issittup imartaani aalisagaqatigiinni pingaarnerpaat ilagaat – taakku silap pissusiata allanngoriartorneranit ilungersuangaatsiarput.

Aalisakkat taakku 'uumasoqatigiinni pingaaruteqartut' ukiuni qulikkaani pingasuni kingullerni ikilingaatsiarlutillu avannarpasinnerusumukarsimasut, Pinngortitaleriffimmit aamma DTU-mi ilisimatusartut februaarimi misissuinerminni uppernarsarpaat.

Tamanna Issittumi nerisaqatigiiaanut tamanut sunniuteqangaatsiarpoq, tamannami aalisagaqatigiinnut allanut soorlu puisinut aamma nunatsinni piniarnermut aalisarnermullu nalinginnaasumut sunniuteqarmat, misissuinermi allaatiginnittut pingaarnerit oqarput.

- Paasissutissaatigut ersarilluinnartumik takutitsipput, Pinngortitaleriffimmi aamma DTU Aquami ilisimatusartoq, Teunis Jansen oqarpoq.

- Silap pissusiata sunniutai uumassusillit ataqatigiinnerannut kinguneqarlunilu aalisartunut piniartunullu toqqaannartumik sunniuteqarpoq, taanna oqarpoq.

Eqalugaq nunatsinni aalisakkanik niueruteqarnermi imminermi pingaaruteqartuunngilaq.

Taannali nerisaqatigiiaarpassuarnut nunatsinni nerisassanut, aningaasaqarnermut kulturimullu pingaaruteqartuuvoq.

Eqalugaq imermik nillertumik nuannarisaqartoq, nunarsuup inuit pilersitaannik kissatsikkiartornerani Issittup nunarsuup sinneranut sanilliullugu sisamariaammik kissatsikkiartorneranut ersiutaasunut ilaaginnarpoq.

Teunis Jansenip oqarnera naapertorlugu immap kissatsikkiartornera sikoqartarneratalu annikinneruleriartornera issittup imartaani pissutsinut allannguivoq, tamannalu Kalaallit Nunaata imartaani uumasut siaruarfiinut amerlassusaannullu sunniuteqarpoq.

Pinngortitaleriffiup sikup avannaani killeqalernera pissutigalugu soqqallit nerisassaasa aasaanerani nuussimanerat pissutigalugu avannarpasinnerusumut aamma nuussimasut qanittumi saqqummiuppaa. 

Uumasoqatigiit ataqatigiinneranni pingaarutilik

Eqalukkap issittup imartaani uumassusillit mikisut uumasullu angisuut akornanni nerisaqatigiinni pingaaruteqartuuvoq.

Aalisakkap taassuma nerisaqatigiiaani allerni uumasuaqqanit nukissap 75 procentia tikillugu uumasunut allanut ingerlateqqittaraa, Teunis Jansenip oqaatigaa, taamaammat uumasoqatigiit nerisaqatigiiaat qeqqanniittut ikinneranni taanna pingaaruteqarluinnartuuvoq.

- Eqalugaq taamaalilluni pingaaruteqarluinnartuulerpoq, taanna oqarpoq.

Eqalugaq natsiit, aalisakkat, timmissat imarmiut arferillu ilaasa nerisassaanni ilaatigut pingaaruteqartuuvoq.

Eqalukkat siaruaqqanerisalu allanngornerat nerisaqatigiiaanut allanut taamaammat kingunerluuteqarsinnaavoq.

Issittup imartaa allannguuteqangaatsiartoq

Teunis Jansenip misissuinermilu allaqataasa kilisaatit 1993-imit 2023-mut qaluneri 13.158-it misissuiffigaat, misissukkallu Tasiilami, Tiilerilaami, Kuummiuni Kulusummilu aalisartunik arfineq-pingasunik apersuinermut ataqatigiissillugit eqalukkamut tunngatillugu ineriartornerit siaruariartornerilu erseqqissarniarpaat.

Nunatta kitaani Tunumilu uumasoqatigiit taakku 1990-ikkut aallartinneranniilli ikilingaatsiarsimasut tamatumalu saniatigut aalisakkat taakku avannarpasinnerusumiilersimasut paasivaat.

Paasisatik avatangiisimi allannguutinut naleqqiuppaat, ineriartornerullu tupinnaannartumik sukkasimanera tamannalu aalisakkat pinngoqqaarneranni atugassarititani allannguutinut pitsaanngitsunut attuumassuteqarnera misissuinermit paasinarsivoq - immap kissatsikkiartornera, sikukinnerunera aamma uumasuaqqat planktonit, tassaasut aalisakkat piaraasa nerisassaat pingaarnerit. 

Eqalukkat Qeqertarsuup Tunuani Uummannallu kangerluani uumaffigisaat ukiuunerani sikusartoq assersuutigalugu misissuinerup aallartinneranit ukiunut kingullernut sanilliullugu 44 procentimik annikinnerulerpoq.

Ilisimatusartut tamatuma saniatigut immap sikukinnerunerata eqalugaqannginneruneratalu akornanni ataqatigiittoqarnera paasivaat.

- Sumiiffimmi (Tunumi aaqq.) aalisartut piffissap taassuma aallartinnerani eqalukkat nunaqarfiit eqqaanni nalinginnaasumik aalisarsinnaasarsimavaat, maannakkulli pisariuminaanneruvoq, annerusumillu sermit iigartartut eqqaanni nassaassaasarluni, professori oqarpoq.

Aalisartut eqalukkat sumiiffiup ilarujussuani pisarineqarsinnaasimagaluartut, taakkulu neqitsersuutitut, qimminullu nerisassatut namminerlu nerisassatut pisarineqartartut ilisimatusartunut oqaatigaat. Aalisagaq taanna aalisarfiusartutoqqani maanna nassaassaanngingajappoq. Taamaammat sumiiffiit ilaanni aalisartut ammassaat neqitsersuutigisalerpaat.

Aalisakkat silaannaap kissatsikkiartornera ilutigalugu kissassutsimi sikoqassutsimilu tassaniiginnarniarlutik avannamut nuukkiartorput, Teunis Jansen nassuiaavoq.

Imaani siaruaakkiartortut

Pinngortitami allarpassuit assigalugit ineriartorneq tamanna imaani siaruaakkiartorpoq.

Misissuinerup natsiit eqalukkanik nerisaqarnerusartut piffissami tassani pisarineqartartut aamma allanngoriartortut takutippaa.

Qeqertarsuup Tunuani natsiit pisarineqartartut Upernaviup eqqaanut nuussimapput, ilisimatusartullu oqarnerat naapertorlugu tamanna silap pissusiata allanngoriartornerata issittumi nerisaqatigiiaat tamarmik siammasissumik sunniineranut takussutissaqarpoq.

- Natsit eqalukkanik nerisaqartartuupput, sikumullu aamma attuumassuteqartuullutik. Taakku siku nerisassatillu eqalukkat malillugit aamma nuussimassapput, Teunis Jansen oqarpoq.

- Eqalukkat qaqutigut nassaassaaneruffigisaanni ikinnerusarput. Taamaammat taamaalillutik aalisartunut piniartunullu toqqaannartumik sunniuteqaleriartuleriataarput.

Ilisimatusartut misissuineranni pingaarnertut nassuiaatitut tikkuussisoqarpoq: Silaannaap kissatsikkiartornera, sikukinnerunera aamma nerisassatut tunngaviit allanngornerat silap pissusiata allanngoriartornerata inernerai.

Taamaammat aaqqiissuteqarnissaq kalaallit iliuuseqarfigisinnaanngilaat, naak Kalaallit Nunaanni uumasut innuttaasullu tamanna maluginerpaagaluarlugu.

- Tamanna inuup pilersitaanik kianneruleriartorneranik tunngaveqarpoq, Teunis Jansen oqarpoq.

- Nunarsuarmi tamani ajornartorsiutaallunilu nunarsuaq tamakkerlugu iliuuseqarfigineqartariaqarpoq. Aalajangiisartut pingaartumik nunani suliffissuaqarfiusuniittut CO2-mik aniatitsineq annikillisissavaat.