Spirali pillugu oqaluttuat nuanniitsut inuit pisinnaatitaaffiinik unioqqutitsinerusut

Allaaserisap imaa inuit ilaannut sakkortusinnaavoq. Sammisaq pillugu oqaloqateqarnissamik pisariaqartitsigaanni, Inulerivimmut oqarasuaatikkut 80 11 90-imut sianertoqarsinnaavoq. 

Kuutsikkut aseruuttoornerit, meerartaarsinnaannginneq ilukkullu anniarnerit tassaapput, nalunaarusiat nutaat naapertorlugit, arnat 1960-ikkunniit ukiut qulikkaat tulliuttut ingerlaneranni spiralilersugaasimasut oqaluttuaasa ilaminiinnai.

Danmark arnanik kalaallinik spiralilersuinermigut nunarsuarmi inuit pisinnaatitaaffiinik unioqqutitsisimanersoq, nalunaarusiani marlunni naalakkersuisunit aggustip naanerani saqqummiunneqartuni akissutissarsiorneqarpoq.

Tamanna suliami paasissutissat tamanit aaneqarsinnaasut misissorneqarnerisigut, soorlu naartunaveersaasersuisimanermut suliami qulaajaaneq nakerisarsiunngitsoq siorna saqqummiussaq aamma danskit naalagaaffiata saqitsaanneq tunngavigalugu suliassanngortinneqarnera 2023-meersoq, tamanna pivoq. 

Naak Danmark ilumut inuiannik toqoraasimanersoq nalunaarusiani taakkunani marlunni akerleriissutaagaluartoq, Inuit Pisinnaatitaaffii pillugit Europami eqqartuussiviup Isumaqatigiissutaannik unioqqutitsisoqarsimasinnaanera assortunngilaat.  

Aammami nalunaarusiani taakkunani marluusuni oqaluttuarineqartut nuanninngilluinnarput.

Nakorsap nakorsaqataata spiralinik nammineq sanaanik 1973-imi spiralilersuisimanera ilaatigut oqaluttuaraa:

- ‘Spiralinik’ nammineq sanaanik 1965-imi spiralilersuisoqarsimanera immikkuullarissutut eqqaaneqarsinnaavoq, nakorsaq Kalaallit Nunaanni nakorsaanermut allappoq. 

Kinguneri ilungersunartut

Nalunaarusiap aappaani, eqqartuussissuserisumit Dalee Sambo Doroughimit inatsisilerituumiillu Miriam Cullenimit suliarineqartumi, naalakkersuisuniillu oqaaseqarfigineqartumi, spiralip arnanut eqqugaasunut kingunerisa ilai oqaluttuarineqarput. 

Spiralillu Lippes Loop-imit pissarsiarineqarsinnaasut anginersaata atorneqarnera ilaatigut maluginiaqquneqarpoq. 

Kalaallit Nunaanni nakorsanut ilitsersuummi 1968-imeersumi, nakorsat “spirali anginerpaaq type D sapinngisamik atorneqassaaq, spiralip atorneqartup angissusaa naartunaveersaatitullu iluaqutaanera attuumassuteqarluinnarmata” nalunaarummi allaqqavoq. 

Danmark naartunaveersaasersuisimanermi suliami Kalaallit Nunaanni inuiannik ilumut toqoraasimanersoq nalunaarusiani marlunni nutaani isumaqatigiinngissutaavoq. Nalunaarusiap aappaata taamaattoqannginnerarpaa nalunaarusialli aappaata tamanna “inerniliunneqaratarsinnaanerarpaa.” Assi © : Morten Heilmann / KNR

Spiralit anginerusut timikkut navianaateqarnerulersitsisinnaanerat immikkut ilisimasallit nalunaarusiami maluginiarpaat - ingammik meeqqanut arnanullu suli erninngitsunut - aammattaaq naartulernissamut ilimanaateqarunnaarsitsinerusinnaasoq.

Aammattaaq Nunatsinni nakorsaanerup spirali arnanut ernisimanngitsunut "kingunerluuteqalersitsinikkut tassanngaannartumillu katanneqarnikkut immikkut ajornartorsiutaalersinnaanera", ilumoornerarpaa.

Immikkut ilisimasallit taakkua marluk, arnat arlallit erloqinartunik kinguneruuteqarsimanerminnik spirali pillugu 2025-mi qulaajaanermi oqaluttuarsimanerat, erseqqissarpaat.

- Arnat spiralilerneqarsimasut ilaasa spiraliligaanermi kingorna kuutsiminni ilungersunartumik aseruuttoorsimanertik oqaluttuaraat, tamannalu pissutigalugu arlallit napparsimmavimmi sivisuumik uninngasariaqartarsimapput, 2025-mi nalunaarusiami nakerisarsiunngitsumi allassimavoq:

- Tamatuma saniatigut aamma spiralit illissap iluaniinngitsut spiralillu arlallit arnat ataasiakkaat illiaanniittut arlaleria nammattoorneqarput. 

Qulaajaanermilu allassimasut naapertorlugit spiralip peersinniarneranut akuerisaanissaq ajornanngitsuinnaasimanngilaq: 

- Arnat arlallit, pingaartumik 18-it inorlugit ukiullit, napparsimmaviliaraangamik spiralip peersinnissaa ilukkut anniartarnertik, aaqarnerunertik kuutsimilu aseruuttoortarneri pissutigalugit ajornakusoortutut eqqaamavaat, nalunaarusiami allassimavoq:

- Arnat naammagittaalliuutitik timikkullu iluaalliornerarnitik, naartulerniarsarisutut isigineqarnertik pissutigalugu, tusaaniarneqarneq ajorneri eqqaamavaat.

Akuersinertaqanngitsoq

Arnat akuersitinneqaqqaaratik spiralilerneqarsimanersut, spiralilersuisimanermi apeqqutit qitiulluinnartut ilagaat.

Inuup ilaqutaqarsinnaatitaaneranut namminerlu timiminut oqartussaaffeqarnissaminut kiffaanngissuseqartitaanissaa Inuit Pisinnaatitaaffii Pillugit Europami Isumaqatigiissummi inassutigineqarpoq.

Nalunaarusiap aappaani, eqqartuussissuserisumit Jonas Christoffersenimit Inuit Pisinnaatitaaffii pillugit Institutimi pisortaasimasumit tarnillu pissusiinik ilisimatusartumit Jensine Nedergaardimit, Kommune Qeqertalimmi tarnip pissusiinik ilisimasalinnut pisortaasimasumit suliarineqartumi, akuersinertaqanngitsumik taamaaliortoqarsimanera tikkuunneqarpoq.

Jensine Frederiksen Kreutzmann spiralilersuisimanermi eqqugaasut ilagaat. Nalunaarusiat saqqummiunneqarnissaat nalunaarutigineqarmat qiallunilu nuannaarpoq.  Assi © : Paalu Møller / KNR

Immikkulli ilisimasallit marluk nakorsat qanoq unioqqutitsisimatiginerat nalileruminaatsippaat. 

- Nakorsat ilai nakorsianut ima tuaviuussaatigisumik kajumissaariniartarsimatiginerat allaat nakorsiat nammineq aalajangersinaatitaanerannik ataqqinnittarsimannginnerannut takussutissaqarnera annilaarnartoq nalunaarusiami allassimavoq:

- Tamatumalu saniatigut nakorsat nakorsiallu akornanni nalinginnaasumik aammali ilungersunarnerusunut tunngatillugu paatsoortoqartarsimanissaata isummiunnissaanut pissutissaqarluarpoq, soorlu nakorsap nakorsiaq akuersisorisimagaa nakorsiaq uffa akuerserusunngikkaluartoq. 

Taamanikkulli nakorsianit akuersissuteqaqqaarnissamut tunngatillugu piumasaqaatit allaanerunerat nalunaarusiami qitiutinneqartut ilagaat.

Nakorsat ullutsinni sukumiisumik ilisimatitseqqaarluni akuersititsesarneq sulinerminni atornerujussuuaat, taamanili nakorsiat akerliunnginnerat arnalluunniit nammineerluni innakarfissamut innakarnera akuersinertut isigineqarsinnaasarpoq, nalunaarusiami nassuiarneqarpoq. 

Immikkut ilisimasallit nalunaarusiat aappaanni nakorsat arnat spiralilerumallugit namminneq ‘iliuuseqarnikkut kajumissaariniartarsimanerat’ tunngavigisorujussuuaat.

Miriam Cullen aamma Dalee Sambo Dorough taamanikkut nakorsat arlallit ‘toqqaannartumik inuttullu nammineq sunniuteqaqataanissamik’ eqqartuisimanerannik issuaapput. 

- Pisut tamakkua ilisimatitseqqaarluni akuersititseqqaarnissaq soqutiginagu aaqqissuunneqartarsimapput, tamannalu ajornartorsiummik takujuminaatsitsiliinnartussaavoq - taamaakkaluartoq nakorsaq sianilluarnerugaluarpoq, nalunaarusiaq naapertorlugu taamani nakorsaq taama allassimavoq.

Inuit pisinnaatitaaffiinik unioqqutitsineq

Danskit nakorsai tamakkiisumik akuersissuteqaqqaaratik spiralilersuisimanerat pissutigalugu, Miriam Cullen aamma Dalee Sambo Dorough nalunaarusiaminni inuit pisinnaatitaaffiinik unioqqutitsinernik arlalinnik uparuaapput.  

- Nalunaarusiortut naartunaveersaasersuisimanerup, arnat ilaqutaqarnissaraluannik inuttullu namminiussuseqarnissaraluannik ajoqusiinera unioqqutitsinertut taassallugu tunngavissaqarluarnerarpaat, tamanna Inuit Pisinnaatitaaffii pillugit Europami Isumaqatigiissummi (EMRK) allaaserisami 8-mi tamakku illersorneqaraluartut. 

Immikkulli ilisimasallit Inuit Pisinnaatitaaffii pillugit Europami Isumaqatigiissumi allaaserisap 3-p unioqqutinneqarsimanera eqqaavaat. Taanna inuit anniartitaannginnissaanik, sakkortuuliorfigineqannginnissaanik, inuunngitsutut iliorfigineqannginnissaannik nakkarsarneqannginnissaannillu qulakkeerinnittussaavoq. 

- Kalaallit Nunaanni naartunaveersaasersuisimaneq timikkut tarnikkullu ikileerujussuarsimasutut taassallugu pissutissaqarluarpoq tamannalu atornerluinerusoq, EMRK-milu allaaserisamut 3-mut unioqqutitsinerussalluni: 

- Saniatigut meeqqap illiaanut Lippes Loop D-mik ikkussineq ima sakkortutigisinnaavoq naalliutsitsinertut uppernarsarneqarsinnaalluni, pingaartumik peersinniarneqarnera itigartitsissutigineqarsimappat. 

- Maanimiuusugut naartunaveersaasersuisimaneq akuerineqarsinnaanngitsoq allaganngorlugu maanna uppernarsarsinnaalerparput. Pissutsit akuerineqarsinnaanngitsut timikkuinnaanngitsoq tarnikkulli aamma ikiliisimasut, Mariane Paviasen Jensen nalunaarutit marluk pillugit tusagassiuutinut katersortitsinermi oqarpoq. Assi © : Pauli Wille / KNR

Jonas Christoffersenip Jensine Nedergaardillu nalunaarusiaanni Inuit Pisinnaatitaaffii pillugit Europami Isumaqatigiissummi allaaserisap 8-p unioqqutinneqarsimanissaanik naliliiffigineqarpoq:  

- Piffissami 1960-imit 2025-mut inatsisitigut akuersissuteqartoqartariaqarsimavoq, taamaattumik inatsisitigut naammattumik akuersissuteqarani spiralilersuineq aallaaviatigut allaaserisamik 8-mik unioqqutitsineruvoq.  

Immikkut ilisimasallit ‘immikkut ittumik aamma immikkut pisoqarnerani’ allaaserisami 3-mi, naalliutsitsinerup aamma ajortumik pineqarnerup inerteqqutaanera, unioqqutinneqarsimasinnaasoq isumaqarput.

- Niviarsiaqqanut arnanullu nalusaminnik spiralilersorneqarsimasunut taamaattumillu sivisuumik spiraleqarsimanerup naartusinnaajunnaartitsigallarsinnaanera naartusinnaajunnaavissimanermilluunniit kinguneqarsinnaanera allaaserisap 3-p unioqqutinneqarsimanera ilimanaateqarpoq. 

Immikkut ilisimasallit allaaserisap 8-p 3-llu unioqqutinneqarsimanersut eqqartuussivimmi suliat immikkut ataasiakkaarlugit naliliiffigineqartariaqarnerat erseqqissaatigaat. 

Naalakkersuisut siulittaasuat Jens-Frederik Nielsen (D) inatsisillu atuutsinneqarnerannut naalakkersuisoq Mariane Paviasen Jensen (IA) aggustip naanerani tusagassiuutinik katersortitsimmata, suliap Inuit Pisinnaatitaaffii pillugit Europami Isumaqatigiissummut ingerlateqqinniarneqarnersoq eqqaaneqanngilaq. 

Jonas Christoffersenip Jensine Nedergaardillu nalunaarusiaanni arnanut naartunaveersaasersorneqarsimasunut 300.000 koruuninik taarsiissuteqarnissaq, aggustip naanerani akuersissutigineqartoq, Inuit Pisinnaatitaaffii pillugit Europami Isumaqatigiissutip taarsiissutigisartagai eqqarsaatigalugit qaffasissumiinnerarneqarpoq. Nalunaarusialli aappaani aningaasat amerlanerusinnaanerarneqarput.   

Naalakkersuisut Danmark peqatigalugu taarsiullugu saammaateqatigiinnissamut ataatsimiititaliarsualiornialersaarput.