Qiallutik nakorsiarfimmit anisimanertik oqaluttuaraat.

Spiralinik, akuersissuteqaratik annernartumik tarnikkullu ikiligaassutigisaminnik ikkussiffigineqarnerit pillugit.

Immikkut ilisimasallit Danmarkip, arnanik niviarsiaqqanillu kalaallinik 1960-ikkunni, spiralilersuinera, inuiannik nungusaanerunersoq misissorlugu maanna naammassivaat.

Naalakkersuisut nalunaarusiat spiralilersuisimanermut atatillugu inuit pisinnaatitaaffii inatsisitigullu pissutsit pillugit itisiliisut, tallimanngornermi saqqummiuppaat - taakkunanilu inuit pisinnaatitaffiini suut unioqqutinneqarsimanersut.

Immikkut ilisimasallit ukiup aappaa avillugu suliaqarput, suliaqarnerminnili isumaqatigiissimanngillat. 

Taamaattumik immikkut ilisimasallit isumaqatigiinngissuteqarmata nalunaarusiat marlunngorlugit tunniuppaat.

Nalunaarusiap aappaata inuiannik toqoraasoqarsimannginnerarpaa, nalunaarusialli aappaata apeqqut akiuminaatsuunerarpaa.

Inuiannik nungusaasimaneq uppernarsarneqarsinnaanngitsoq

Nalunaarusiap aappaa eqqartuussissuserisumit Jonas Christoffersenimit, Inuit Pisinnaatitaaffiinut Institutimi pisortaasimasumit aamma tarnip pissusia pillugu ilisimatusartumit, Jensine Nedergaardimit, Kommune Qeqertalimmi tarnip pissusianik ilisimasallit pisortarisimasaannit suliarineqarpoq. 

Tamatumunnga akissut immikkut ilisimasallit naliliinerat naapertorlugu erseqqippoq. Inuiannik nungusaasoqarsimanngilaq.

- Akuersititseqqaarani spiralilersuineq pinngitsaaleerpalaartumik pitillugu, inuannik nungusaannginnissamik isumaqatigiissummi artikel 2, litra d tunngavissatut atorneqarsinnaavoq, danskilli kalaallilluunniit oqartussaasuisa peqqinnissaqarfimmiluunniit sulisuisa inuiaqatigiinnik kalaallinik tamakkiisumik ilaannakortumilluunniit nungusaanissamik kissaateqarsimanerannik isummernissamut uppernarsarneqarsinnaasumik, paasisat tunngavigalugit periaaseq naapertorlugu tunngavissaqanngitsoq, nalunaarusiami allassimavoq:

- Inuiannik nungusaasoqarsimanissaanik isummernissaq uppernarsarneqarsinnaasumik tunngavissaqanngilaq.

Immikkut ilisimasallit inuiannik nungusaannginnissamik isumaqatigiissummi innersuussissutigisaanni inuiaqatigiit, naggueqatigiit, ammip qalipaatai upperisarsioqatigiilluunniit aalajangersimasut akornanni meerartaarnissaq pinngitsoortinniarlugu iliuuseqarnerit pineqarput.

Pinngitsaaliissummik naartusinnaajunnaartitsinerusinnaapput, pinngitsaaliilluni naartuersitsinerusinnaapput allatigulluunniit taakku pineqartut meerartaarsinnaanerannik killilersuiniarluni pinngitsaaliinerusinnaalluni.

Taamaattumik ilisimatuut nakorsat ataasiakkaat kalaallit meeqqiornissaannik killilersuisimasinnaasutut tikkuuppaat.

Ilisimatuulli misissuinerat naapertorlugu, danskit naalagaaffiannit kalaallit inuiattut nungusarneqarnissaannik siunertaq amigaataavoq.

Isumaqatigiissummi allassimasut naapertorlugit, piumasaqaatit taakkua marluk naammassineqarpata inuiannik nungusaaneq aatsaat pineqassaaq.

Pinngitsaaliineruneranik apeqqut 

Jonas Christoffersenip Jensine Nedergaardillu kalaallit arnartaasa niviarsiarartaasalu naammaginartumik akuersinertaqanngitsumik spiralilersorneqarsimanerat qularutissaanngitsoq nalunaarusiami nangillutik allappaat (side 109). 

Naalli nakorsap nakorsiaq tamakkiisumik akuersissuteqarnersoq qulakkiinngikkaluarpaguluunniit  tamanna inuiannik nungusaaneq pillugu isumaqatigiissummi allattorsimasut naapertorlugit pinngitsaaliinerusariaqanngitsoq, immikkut ilisimasallit tamanna ilutigalugu erseqqissarpaat.

- Tassunga atatillugu, arnat niviarsiaqqallu misigisaat naapertorlugit spiralilersinneqarnissaminnut tamakkiisumik akuersissuteqaqqaarsimanngitsutut misigisimasimanerisa arlalinnik peqquteqarsinnaanera eqqarsaatigineqartariaqarpoq , nalunaarusiortut allapput.

Spiralilersuisimaneq pillugu nalunaarusiat nutaat ullumi saqqummiunneqarput. Assi © : Morten Heilmann / KNR

Assersuutigalugu nakorsap nukini, oqaatsini pissusilersuutigisaniluunniit atorlugit pinngitsaaliilluni arnaq spiralilersimappagu, inuiannik nungusaasoqarsimaneranik apeqqut ilaatigut pineqarsinnaavoq. 

- Nakorsalli nukini, oqaatsini pissusilersuutigisaniluunniit atorlugit nakorsiaq pinngitsaalillugu akiuukkunnaartissimappagu, piumanngitsumut taamaaliornertut nalilerneqarsinnaasoq, taakkua aallapput. 

Immikkulli ilisimasallit taamaattoqarsimanissaa, paasisat tunngavigalugit periaaseq naapertorlugu, inerniliunneqarsinnaannginnera erseqqissaatigaat, tamanna pillugu ‘sukumiinerusunik ilisimannittunik nassuiaatinik’ soqannginnera pissutigalugu.

Inuiannik nungusaasoqarsimanersoq erseqqissumik akineqanngitsoq

Spiralilersuinermi inuit pisinnaatitaaffiinik arlaleriarluni unioqqutitsisoqarsimasinnaanera, nalunaarusiani taakkunani marlunni inerniliunneqarpoq.

Nalunaarusialli aappaani inuiannik nungusaaneq pillugu apeqqut itinerusumik misissoraanni, akissut erseqqissumik aappimik naaggamilluunniit akissutissaqanngilaq.

Nalunaarusiamik allattut, Dalee Sambo Dorough, nunani tamalaani inuit pisinnaatitaaffiinik immikkut ilisimasalik ICC-milu siulittaasuusimasoq, aamma Miriam Cullen, inatsisileritooq ilisimatusartorlu allaaserisaat naapertorlugit, apeqqut tamanna ataasiinnarmik akissutissaqanngilaq.

- Inuiaqatigiinnik toqoraasimanermut apeqqutip inaarutaasumik aalajangiiffiginissaa suli ajornakusoorpoq, eqqartuussivimmillu uppernarsaatinik tamanik katersinissamut misissueqqissaarnissamullu oqartussaassuseqartumit piginnaassuseqartumillu taamaallaat tamanna suliarineqarsinnaavoq, immikkut ilisimasallit taakkua marluk inerniliipput. 

Doroughip aamma Cullenip Kalaallit Nunaanni inuit naartunaveersaasersuinermi tamakkiisumik ilaannakortumilluunniit nungutinnissaannik siunertaqartoqarsimaneranik isummernissamut tunngavissaqannginnera, misissuinerminnit inerniliuppaat.

Inuilli amerliartornerisa killilersimaarnissaannik kissaateqarnerup, nakorsat ilaasa naartunaveersaasersueriaasiannut sunniuteqarsimasinnaanera oqaatigaat.

Tamanna spiralilersuiniarnermi ilaatigut atuussimavoq, nalunaarusiami allaaserineqartutut “toqqaannartumik kajumissaaraluni periaaseqarnikkut” imaluunniit “uteriitsumik sunniiniarnikkut” kiisalu pisuni ataasiakkaani, arnat spiralertik peeqqugaluarlugu peerneqannginneratigut.

Arnat spiralilerneqarsimasut arnat ulluanni martsip 14-ianni siorna ingerlaaqatigiipput. Assi © : KNR / Johasinnguaq Olsen

Nalunaarusiami allaqqasut naapertorlugit nunatsinni nakorsaanerusimasup taamatut iliuuseqartoqartarnera nalunngilaa tapersersorlugulu. 

- Naggueqatigiit inuiaqatigiittut ikilisarniarneqarneranni pissutsit, inuiannik taakkuninnga ilaatigut nungutitsiniaanerup siunertarineqarsinnaannginnera takorlooruminaappoq.

Ilisimatuulli taakkua marluk isumaqarput spiralilersuisimaneq inuiaqatigiinnik nungutitsiniaanermik siunertaqarnani allamik nassuiaatitaqarsinnaasoq.

- Aammattaaq inuiannik nungusaanissamik siunertaqartoqarsimaneranik uppernarsaaniarnermi piumasaqaatit inornartuujuarlutillu aalajangersimaqqissaarput. Tamatuma eqqartuussivimmit sumiiffimmi eqqartuussisinnaatitaasumit piginnaassuseqartitaasumiillu paasissutissanik pingaarutilinnik tamanik misissuinikkut uppernarsarneqarnikkullu isummiunneqarsinnaanissaa suli periarfissaavoq, taakkua allapput.

Danmarkip akisussaaffia

Aammattaaq ilisimatuut taakkua marluk Danmarkip iliuutsit, inuiannik nungusaannginnissaq pillugu isumaqatigiissummut naapertuutinngitsut, akiornissaanut pisussaaffeqarsimaneranik naliliipput.  

Taakkua Kalaallit Nunaanni meeqqiortoqannginnissaa siunertaralugu 1960-imili iliuuseqartoqarsimasorinninnissaq tunngavissaqartoq allapput.

- Tamakkua inunnit naalagaaffiup ataani atorfilinnit iliuuserineqarput, taamaattumillu oqartussaaffeqarneq danskit naalagaaffeqarfianiippoq, naalagaaffillu nunani tamalaani inatsisit naapertorlugit akisussaatitaasinnaavoq, taakkua allapput. 

Nalunaarusiami allaqqasut naapertorlugit, inuiannik nungusaanissamik siunertaqartoqarsimanera uppernarsarneqarsinnaanngikkaluarpalluunniit naalagaaffik akisussaatitaassaaq.

Naalagaaffiup tamakkua iliuuserineqarnerat nalusimanngitsuuppagit - imaluunniit ilisimasariaqaraluarpagit -  iliuuseqarnissaminut pisussaatitaanikuuvoq.

- Naalagaaffik pinaveersaartitsisussatut akisussaaffilittut, sapinngisani tamaat atorlugu iliuutsinik tamakkuninnga pinngitsoortitsisimanissaa piumasaqaataavoq, nalunaarusiortut allapput.

Aammattaaq taakkua Danmarkip inuiannik nungusaannginnissaq pillugu isumaqatigiissut naapertorlugu pisussaassutsiminik naammassinnissinnaasimanngissorinninnissamut tunngavissaqarnerarpaat.

Kalaallit Nunaannut periarfissat

Doroughip Cullenillu Danmarkip inuiannik nungusaasimaneranut tunngatillugu apeqqummi sukumiinerusumik naliliinermi, Danmarkip piffissami tamatumani assigiinngisitsilluni periaaserisimasai allat ilanngunneqarnissaat ilimanaateqarnerarpaat.

Tassunga atatillugu oqaluttuarisaanermi pisimasut assersuusiaraat.  

Ilaatigut kalaallit meerartaat Danmarkiliartitaasarnerat, kalaallit arnartaasa katisimanngitsut qitornaasa ataataminnik ilisimasaqaqqusaannginnerat, sumi inunngorsimaneq tunngavigalugu sulisitsisarneq, danskit atorfillit suleqatiminnit kalaallinit akissarsiagissaartitaanerunerat.

Tamakkumi tamarmik kalaallit qanoq pineqarsimanerannut paasinnilersitsipput, taamaalillunilu inuiaat nungutinniarneqarsimanerannik isumaqalersitsilluni. 

Taakkuli immikkut ilisimasallit marluk sulianut taakkununnga tunngatillugu aalajangiisinnaasimanatik erseqqissaatigaat. 

Arnat spiralilersorneqarsimasut 300.000 koruuninik taarsiivigineqarsinnaanissaannut inatsit Folketingimit sisamanngormat akuerineqarpoq.  Assi © : Ida Marie Odgaard/Ritzau Scanpix

Dalee Sambo Dorough aamma Miriam Cullen suliap Europami Inuit Pisinnaatitaaffii pillugit Eqqartuussivimmut ingerlateqqinneqarsinnaaneranik nalunaarummi oqarput.  

Uani taarsiissutigineqartussat 300.000 koruunininngaanniit amerlanerusinnaapput, taakku allapput.  

Arnanut spiralilersorneqarsimasunut 300.000 koruuninik taarsiiviginnissinnaanermut inatsit Folketingimit sisamanngormat akuerineqarpoq. 

Ilumoortoq anguniarlugu isumalioqatigiissitaliortoqarsinnaanera

Tamatuma saniatigut, immikkut ilisimasallit oqarnerat naapertorlugu suliaq FN-ip inuit pisinnaatitaaffiinut tunngatillugu oqartussaasunut ingerlateqqinneqarsinnaavoq. 

Ilumoortorlu anguniarlugu isumalioqatigiissitamik pilersitsisoqarsinnaanera aamma eqqaavaat, tamanna soorlu nunani allani nunasiaateqarsimasut nunallu inoqqaavisa akornanni takuneqartartoq. 

- Inuit pisinnaatitaaffiinik unioqqutitsinerit sakkortuut aaqqissuussamillu ingerlanneqartut, inunnut ataasiakkaanut unioqqutitsinerninngaanniit inatsisitigut sakkorineqarsinnaasut amerlanerupput, soorlu ilumoortoq anguniarlugu isumalioqatigiissitat, ataatsimoorluni taarsiisoqarnissaa anguniarlugu suliniuteqarnerit ingerlatsiviillu aaqqissuussaanerannik iluarsartuussinerit, taama allapput nangillutillu: 

- Taamatut aaqqissuussinerit siunissami pisinnaatitaaffinnik illersuinerupput taamatullu eqqunngitsuliornerit unitsinneqarnissaannut taamalu pisoqaqqinnginnissaa qulakkeerniarlugu, inatsisitigut pisussaaffinnik nukittorsaanerupput.

Jonas Christoffersenip Jensine Nedergaardillu nalunaarusiaanni allaqqasoq naapertorlugu, taarsiiviginninnissamik inatsit Folketingimit akuerineqartoq inatsisitigut kinguneqartitsinerminngaanniit pitsaanerpaavoq. 

- Taamaattumik politikkikkut aalajangerneqartut, uagut isummagut malillugit, unioqqutitsinerit uppernarsaatissarsiornerininngaanniit, amerlanertigummi tamakku iluatsinngitsoorsinnaasarmata, unioqqutitsinerit paasillugit inoqatinut ataqqinnittumik taamatut siunertaqarneq pingaarnerutipparput, taakku allapput. 

Naalakkersuisut alloriarnerit tullii paasissutissiissutigaat

Naalakkersuisuni siulittaasuusimasup Muté B. Egedep (IA) Danmarkip inuiannik toqoraasimaneranik isummani siornali aalajangiusimavaa. 

- Danskit naalagaaffiata kalaallinut iliuuserisimasaa inuiannik toqqaannaq toqoraaneruvoq. Tamanna maanna taamatut oqarnissamut tunngavissaqarluarpoq, taanna DR-ip aallakaatitassiaanut Deadlinemut taama oqarpoq. 

Muté B. Egede nunanut allanut maannakkut naalakkersuisuuvoq. Taassuma spiralilersuisimaneq Danmarkip inuiannik nungusaasimaneratut siornatigut taavaa.  Assi © : Oscar Scott Carl/Ritzau Scanpix

Danmark spiralilersuisimanermi inuiannik nungusaasimanersoq FN-imi eqqartuussivikkut Haagimi naggataatigut taamaallaat aalajangiiffigineqarsinnaavoq.

Ministeriuneq Mette Frederiksen arnanut spiralilersorneqarsimasunut Danmark sinnerlugu siorna septembarimi utoqqatserpoq.

Meeqqanut, Inuusuttunut, Inatsisit Atuutsinneqarnerannut Naligiissitaanermullu Naalakkersuisoq Mariane Paviasen Jensen (IA) tusagassiuutinik ullumi nal. ataatsimut katersortitsissaaq. 

Tassani, naalakkersuisut nalunaarutit taakku marluk qanoq isumaqarfigineraat sumullu atorniarneraat oqaluuserissavaa.  

Tusagassiuutinik katersortitsineq toqqaannaq KNR-ikkut malinnaaffigineqarsinnaavoq.