Ilisimatusartoq: Canada saammaateqatigiinniarnerup qanoq pisinnaaneranik pisinnaannginneranillu takutitsisoq
Naalakkersuisut danskillu naalakkersuisuisa nunatta Danmarkillu ataatsimut oqaluttuarisaanerata misissorneqarnissaat, siornatigullu eqqunngitsuliornerit qulaajarneqarnissaat aammalu kalaallit danskillu paaseqatigiinnerulernissaat kissaatigaat.
- Suna tamarmi qulaajarneqartariaqarpoq, Naalakkersuisut siulittaasuat Jens-Frederik Nielsen DR-ip aallakaatitassiaani Deadlinemi issaq oqarpoq.
- Suliat allat misissortariaqarpagut.
- Tamanna naammassinngilaq, Jens-Frederik Nielsen (D) oqarpoq.
Aamma ministeriunerup Mette Frederiksenip (Socialdemokratiet) saammaateqatigiinnissamut ataatsimiititaliortoqarnissaanik isumaq tapersersorpaa.
Spiralilersorneqarsimasut pillugit nalunaarusiat saqqummiunneqareernerisa kingorna, ministeriuneq tusagassiuutinut nalunaarummi sapaatip akunnerata siuliani allappoq: ataatsimiititaliap ‘siornatigut pisimasut annernartut pillugit paasisaqarnerulersissinnaavaatigut taamaalillutalu saammaateqatigiinnissamut aqqutissiorsinnaalluta’.
Kisianni imminut nalilersornissamut sulineq taamaattoq qanoq kinguneqarsinnaava?
Assersuutini qaninnerpaat ilaat tassaavoq Canada, tassani ilumoortussaq saammaateqatigiinnissarlu pillugit pisortatigoortumik 2008-mi isumalioqatigiissitaliortoqarpoq. Tassanilu nunat inoqqaavisa meerartaannik pinngitsaaliilluni kostskolimiisitsisimanerup oqaluttuassartaanik kingunerisaanillu misissuinissaq siunertarineqarpoq.
Taamaaliornermit saammaateqatigiinnissamut sulinerit, inuiaqatigiit oqaluttuarisaanerminnik allatut isiginnilersinnaanerat innuttaasullu imminnut ataqatigiinnerat allanngorsinnaasoq paasineqarpoq.
Akerleriittoqalersinnaavorli. Aalajangersimasunillu allanngortoqanngippat, saammaateqatigiinneq isumassarsiaannaaratarsinnaavoq, immikkut ilisimasalik KNR-imut oqarpoq.
Tamakkiisumik saammaateqatigiinniarneq taamaattumik ajornaatsuinnaanngilaq.
Ukiuni 17-ini ilumoortussaq saammaateqatigiinnissarlu pillugit suliniuteqarneq
Canadap Ilumoortussaq Saammaateqatigiinnissarlu pillugit Isumalioqatigiissitaanut pinngitsaaliilluni kostskolimiisitsisimaneq misissugassanngortinneqarsimavoq, tassani nunat inoqqaavisa meerartaat ilaquttaminnit peersitaasimapput ineqarfinnullu inissinneqarlutik, taakkunanilu oqaasii kulturiallu atorunnaarsinniarneqarput.
Suliniummut 330 millionit koruunit immikkoortinneqarput. Isumalioqatigiissitaq nuna tamakkerlugu tusarniaasimavoq aniguisimasuniillu tusindilikkaanit uppernarsaatit katersorneqarsimallutik.
Suliaq 2015-mi nalunaarusiornermik naggaserneqarpoq.
Isumalioqatigiissitap ingerlatsisimaneq ‘kultureqarnikkut inuiannik nungusaanertut’ taavaa, saammaateqatigiinnissamullu tunngavinnik qulinik saqqummiussivoq Canadamilu naalakkersuisunut, oqaluffinnut ineqarfinnullu allanut aalajangersimasunik 94-inik iliuuseqaqqusilluni.
Ukiulli qulit qaangiummata iliuuseqaqqusissutini 94-iusuni 13-iinnaat naammassineqarsimapput. Sinneri suli suliarineqanngikkunik, uninngaannarput aallartinneqarsimanatilluunniit, CBC Newsip Beyond 94-trackeria aamma Assembly of First Nations oqarput.
Iliuuseqaqqusissutit suliarineqarnerpaat ilaat ilisarnaataapput, inatsisaapput oqaasiullutillu, taakkulu takussutissiani assigiinngitsuni paasineqarput.
Meeqqat atugarissaarnerannut, eqqartuussiveqarnermut inuttullu assigiinngisitsinermut tunngasut suliarineqarpiarsimanngillat.
Canada allatut oqaatigalugu, siornatigut pisimasut pillugit ilumoortup qulaajarnissaanik suliniuteqarnerusimavoq, oqartussaanerup ilusaata, tassa nunat inoqqaavisa inuiaqatigiillu sinnerisa ataqatigiinnerannik suli sunniuteqartup allanngortinniarneraninngaanniit.
CBC-mi Beyond 94-imit, Assembly of First Nationsimit taavalu paasissutissanik takutitsivimmit Indigenous Watchdogimit takussutissat takugaanni taama inerniliisoqarpoq.
’Ajunngitsut, ajortut kusananngitsullu’
Tamakkuupput Canadami pingaartumik misigineqarsimasut, ilisimatusartoq Cynthia Wesley-Esquimaux isumaqarpoq.
Taanna Canadami pisortatigoortumik saammaateqatigiinniarnermut peqataasimavoq isumalioqatigiissitamiillu tusarniaanerni peqataaqquneqarpoq, aniguisimasut nassuiaataannik tusarnaaqquneqarpoq kingornalu isumalioqatigiissitap angusaasa atorneqartuarnissaannik qulakkeerinneqataaqquneqarluni.
University of Manitobami Governing Circle for National Centre for Truth and Reconciliationimi, isumalioqatigiissitap nassuiaataanik pappialaataanillu toqqorsiviup nakkutilliisuani siulersuisuuvoq.
Danmarki aamma tikeraarnikuuaa aamma nunatta Danmarkillu ataqatigiinnerat misissorsimallugu.
Naliliinera ersarippoq: Imminnut paasisimanngippallaarput.
- Canadami iliuuserisimasagut pitsaanerpaanngikkaluartut, Danmarkip kalaallillu akornanni oqaluttuarisaaneq pillugu, kalaallillu ajattugaasimanerat ajoquserniarneqarsimanerallu Danmarkimi innuttaasunut paasissutissiissutigineqartariaqarneranik uppernarsaataapput.
- Ajunngitsut, ajortut kusananngitsullu paasineqarnissaat, akuerineqarnissaat pingaaruteqarpoq ajoqusiisimanerillu aaqqiivigalugit.
Spiralilersuisimaneq aamma ilaatigut eqqaavaa kalaallillu meerartaasa danskisut oqalutsinniarneqartarnerat danskillu ileqquinut inooriaasaannullu nalimmassartinniarneqartarnerat eqqaallugu.
Cynthia Wesley-Esquimauxip oqarnera naapertorlugu tamanna danskit oqaluttuarisaanerata ilagaat, danskit amerlanersaasa ilisimanngisaat.
- Inuiannik ‘nungusaaniarneq’ nutaajunngilaq. Inunnik toqoraaneq pinngikkaluarlugu, kisianni sumiginnaaneq oqaluttuarisaanermilu, atuakkani, oqaloqatigiinnerni, assini assigisaanilu peqataatitsinnginnermiissinnaasoq, taanna oqarpoq.
Tamanna Canadami aamma pisimavoq, tassani Canadamiorpassuit kostskolit pillugit meeqqalluunniit ilaquttaminniit peersitaasimanerat oqaatsiminnillu atuiunnaarsinniarneqarsimanerat aammalumi kulturiminnik aallussiunnaarnissaat siunertarineqarsimasoq ilisimasimanngilaat, Cynthia Wesley-Esquimaux oqarpoq.
Saammaateqatigiinneq annernarsinnaasoq
Saammaateqatigiinnissarli oqaluttuap oqaluttuarinissaanut tunngassuteqaannanngilaq. Akerleriiffiusinnaaqaaq aamma.
Kamammik, alisunnermik kanngusunnermillu qaffakaatitsisinnaavoq.
- Aallaqqammut avissaartuutsitsinerulersitsissaaq.Tamaani Canadami aamma taamaappoq, kanngusunnermik, aliasunnermik, upperiuminaatsitaqarnermik kamammillu nassataqarmat, Cynthia Wesley-Esquimaux oqarpoq.
Taassumali oqarnera naapertorlugu, tamanna saammaateqatigiinniarnerup kukkusumik ingerlaneranut takussutissaasariaqanngilaq.
Akerleriinnerli illuatungaani saamaateqatigiinniarnermi pisariaqarsinnaavoq.
- Tamanna ataavartumik oqaloqatigiinnissamik ammasumillu oqallinnissamik isumaqarpoq. Tamanna siunissaq ungasinnerusoq eqqarsaatigalugu suliniuteqartoqarnissaanik kamannermiillu kalaallit sooq ajuallaqqanerannik paasinninnissamut ikorfartorneqarnissamik ikiorneqarnissamillu isumaqarpoq danskillu tungaannit qanoq iliuuseqartoqarsinnaaneranik.
Taassuma ilinniartitsinerit, ilinniutit, piorsarsimassutsimik pingaartitsinerit, isumaqatigiissutit nutaat, taarsiissutit utoqqatsernerillu ilaatigut taakkartorpai.
Siullertulli oqaluttuaq tamaat kinguaariit tullissaanut ilinniutigineqarnissaa.
'Aaqqissuunneqartariaqartoq’
Cynthia Wesley-Esquimaux isumaqarpoq, Danmarkip oqaatsit ilinniarnerlu oqaluuserissallugit ammaffigigai nunasiaataanerulli oqaluttuarisaanerata kinguneri ilungersunarnerusut eqqartorusuppallaarnagit.
Taassuma tarnikkut misigissutsikkullu innarliinerit, kinguaassiutitigut atornerluinerit, atornerluinerit kamallu suli qaffakaassinnaasoq pillugu oqallinneq siammasinnerusoq ujartorpaa.
Tamanna Canadami aamma ajornartorsiutaavoq, taanna oqarpoq.
- Aniguisimasunut aniguisimasullu kinguaavinut pisariaqartitsisunut ikiorsiiniarneq tapersersuiniarnerlu suli ilungersunarpoq. Oqaluuseriuminanngisaannarpoq pissutsillu pillugit oqaatsit tusarneqartariaqartut, paasineqartariaqartut, akuerineqartariaqartut suli amerlanerat saammaateqatigiinniarnerup ingerlanerani paasinarsivoq
Oqaloqatigiinneq allanngortikkaa
Naak angusaqarfiuallaarsimanngikkaluartoq Cynthia Wesley-Esquimauxip saammaateqatigiinniarneq pingaaruteqarluinnarsoraa.
- Oqaluttuaq nunap inoqqaavisa, inuiaqatigiit allat naalakkersuisullu imminnut attaveqatigiinnerannik allannguisitsisoq saqqummiupparput.
Taamaakkaluartoq aornartorsiutit suli annertoqaat. Nunap inoqqaavi parnaarussivinniittut suli amerlavallaarput, Canadamilu atornerluineq inuiaqatigiillu akornanni naligiinnginneq ilaatigut ajornartorsiutaapput.
Kisiannili ajornartorsiutit sooq suli qaangiussimannginnerat pillugu paasinninneruleriartortoqarpoq.
- Tassa sooq taamaattoqarnersoq paasissallugu siornatigut sulilu pingaaruteqaqaaq. Inuiaat imminnut kivinnissartik sooq ajornakusoortinneraat paasigaanni, ajorinninneq annikillisarpoq inuillu allannguinissamut tapersersuinissaat periarfissaalersarpoq.
Canadap tamanna misigisamini pingaarnerpaatut Kalaallit Nunaannut Danmarkimullu immaqa ingerlateqqissinnaavaa, taanna isumaqarpoq.
Saammaateqatigiinneq siornatigut pisimasut pillugit isumaqatigiilernissamut tunngassuteqanngilaq. Siornatigulli pisimasut ulloq manna tikillugu qanoq sunniuteqarnerannut paasinninnissamut aamma tunngassuteqarpoq.
Saqquminerunissaq pingaaruteqarluinnartoq
Cynthia Wesley-Esquimauxip maluginiarneqanngitsooriaannaasartoq aamma maluginiaqquaa: Inuit imminnut ulluinnarni qanoq isiginerat.
- Ajornartorsiutit inuttullu nakkaannerit danskit takusinnaasatuarippassuk, tamakku kalaallinut attuumatitatuarilissavaat.
Kalaallit oqaluttuani sumiginnaanermut innarliinermulluunnit tunngasuni saqqumiinnaratik allarpassuartigulli aamma saqquminerusariaqarsorai.
- Qanoq pineqarsimanerat, ajorluinnartunut misileraatitut atorneqarnerat taakkununnga (danskit, aaqq.) massakkorpiaq maluginiaqquneqarnerupput, taakkulu (danskit, aaqq.) kalaallit nunaminni iluatsilluarfii piorsarsimassusaallu ilisimasaqarfigivallaanngilaat.
'Piffissaq maannamit qaqugu pitsaanerussagami?
Nunarsuarmi politikkikkut Kalaallit Nunaata, Danmarkip USA-llu akornanni pissutsit pissutigalugit, naalagaaffeqatigiinnermi oqimaatsunik eqqartuinissamut maanna piffissaanersoq apeqquserneqarsinnaavoq.
Cynthia Wesley-Esquimauxilli minnerpaamilluunniit utaqqeqqaartoqartariaqanngissoraa.
- Taamaaliornissamut piffissaq maanna tulluarnerpaajunnginnami?
Taasuma oqarnera naapertorlugu, eqqartorneqanngitsut Kalaallit Nunaannut Danmarkimullu ajornartorsiutinik pilersitsiuassapput.
- Taartumut toqqorteriuarsinnaavugut taamaaliornerli aningaasartuutinik pisariaqanngitsunik kinguneqassaaq, kamammik tatigeqatigiinnginnermillu pilersitsissalluni inuiaqatigiinnillu avissaartuutsitsissalluni. Isumaqatigiinngissutigut aaqqiivigiumallugit inuppalaassuserput aallaavigisariaqarparput.
Kalaallit Nunaatalu Danmarkillu akornanni pissutsinik sukumiinerusumik qulaajaaneq piumasanik akerleriissutinillu amerlanerusunik kinguneqaratarsinnaanera taassuma nassuerutigaa.
Tamannali sukumiinerusumik qulaajaannginnissamut pissutaasariaqanngilaq.
- Isertuunneqartut, ikumaartuartarput tammavissanatik. Pissutsit eqqartoraanni pingaarutillit suleqatigiissutigilluarnissaannut tunngavissiisinnaapput soorlu nunanut, pisuussutinut, peqatigiinnernut, tarnikkut peqqinnermut, suliffeqarnermut, ilinniartitaanermut attaveqatigiinnerulernermullu tunngasunik.
Taamaattumik nunarput Danmarkillu artornartunik oqaloqatigiissuteqassanersut, Cynthia Wesley-Esquimauximut apeqqutaanngilaq.
Ilumoortorli oqaatigineqarpat qanoq iliussanersut pineqarpoq.
- Akerleriissuteqartuaraanni, pisimasut miserratigiuaraanni, sumiginnaajuaraanni isumaqatigiissuteqarsinnaananilu imminut pisuuteqattaatiinnaraanni ataqatigiinneq aseroraluttuinnassaaq, taama piinnaraanni imminut ilisimasaqarfiginninneq paaseqatigiinnerlu annaaneqarsinnaapput.
Cynthia Wesley-Esquimauxip ilisimatusarnini tunngavigiinnanngilaa.
Angajoqqaavi marluullutik Canadami kostskolinut pisinneqarsimapput katillutillu ukiuni 20-ni najugaqarfinniissimallutik. Marluullutik atornerlunneqarsimapput ajoquserneqarsimallutillu, Cynthiallu nammineq taassuma kinguneri misigisimavai.
- Kinguaariinni tamanna kingornunneqartarpoq, eqqarsaatiginngitsuusaaginnaraannilu miserratigaluguluunniit peerunnanngilaq.
- Tamatta suliassaqaqaagut.
